نوبختى آراى فرقه‌هاى صالحيه و بتريه را معتدل و نزديك به نظريه‌هاى اهل سنت و عموم مسلمانان مىداند ، كه هرچند آن‌ها على عليه السّلام را برتر دانسته و امامت را حق او مىدانستند ، ابو بكر و عمر را طعن نمىكردند . « 1 » دكتر نشار به‌طور كلى حسن بن صالح را مهم‌ترين فرد در نهضت زيديه مىداند . او موالات و دوستى خود را از بين فرزندان حضرت فاطمه عليها السّلام ، صرفا به فرزندان زيد اختصاص داده بود . حسن بن صالح خود و اهل بيتش در قيام زيد بن على شركت كرده بودند ، اما به نظر نمىرسد كه در قيام ابراهيم بن عبد اللّه شركت كرده باشد ، ولى چون ابراهيم كشته شد و عيسى بن زيد از ديدگان عباسيان پنهان شد و به خانه‌هاى بنى صالح پناه آورد ، از اين‌جا بود كه صالح دست راست عيسى بن زيد شد و او را در انجام مراسم حج همراهى كرد . سپس دعوتش را سازمان‌دهى كرد و كوشيد او را به خروج تشويق كند ، اما عيسى بن زيد اين دعوت را رد كرد . بالأخره حسن بن صالح دو ماه پس از مرگ عيسى از دنيا رفت . « 2 » و « 3 » عصر عباسى اول شاهد اين چهار فرقه شيعى بود « 4 » كه از ميان آن‌ها مذهب زيدى با قيام‌هاى انقلابى خود ، غلبه كلى و بيشترين رشد و گسترش را داشت . شيخ ابو زهره اين گسترش را تحليل مىكند و چهار دليل براى آن مىآورد . « 5 » اول . باز شدن باب اجتهاد كه تا پيش از آن زمان ، غير امام اگر اجتهاد مىكرد از باب انتساب او به امام بود ، نه اين‌كه مستقلا بتواند اجتهاد كند ؛ دوم . فتح باب انتخاب بعضى از مطالب ديگر مذاهب ، كه در نتيجهء آن ، مذهب زيدى به حوزه پربارى تبديل شد كه در آن ، اشكال گوناگون فقه اسلامى يافت مىشد . زيدىها به اجتهاد خود ، آنچه را با منطق مذهب

--> ( 1 ) . نوبختى ، فرق الشيعة ، ص 55 به بعد . ( 2 ) . نشار ، نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ص 194 . ( 3 ) . مرگ عيسى و حسن در عهد مهدى ، خليفه سوم عباسى بوده است . همان‌گونه كه در فصل سوم اين بخش آورده‌ايم ، مهدى از خبر مرگ حسن ابراز خوشحالى كرد . ( اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 417 ) ( 4 ) . شهرستانى در كتاب الملل و النحل به ذكر اين چهار فرقه بسنده مىكند ، درحالىكه مسعودى در كتاب مروج الذهب فرقه‌هاى ديگرى به آن‌ها مىافزايد . ( 5 ) . ابو زهره ، الإمام زيد ، ص 488 .